سرزمین گمشده‌ي ارت

سرزمین گمشده‌ي ارت

   شاید اکنون دیگر بدون مطالعه ی جیرفت نتوان به لایه های عمیق فرهنگ و تمدن بشر پی برد، موجی که با اکتشاف نا گهانی ناحیه‌ی جیرفت و منطقه‌ی حاشیه‌ی هلیل رود در سال ۱۳۸۰ اتفاق افتاد. من بعنوان یک همراه در تیم دکتر مجید زاده که در آن سالها سن کمی داشتم و شاید پس از حضور در منطقه‌ی باستانی ازبکی در کنار دکتر مجید زاده و تیم خارق العاده‌ی او افق های جدیدی از تاریخ کهن در برابرمن گشوده شده بود، اینبار در برابر یکی از مهمترین مناطق باستانی جهان قرار داشتم، در برابر تپه ای باستانی که سالها بود دانشمندان این رشته به دنبال آن بودند و اکنون با خشکسالی هلیل رود ناگهانی از دل خاک سر بر آورده بود. اتفاق ناخوشایند چپاول بی رحمانه‌ی گورستان‌های منطقه توسط بازماندگان سرزمین باستانی باعث شد تا هزاران وسیله‌ی ارزشمند که حاملان خاموش تاریخ آن دوران بودند به سراسر دنیا پخش شوند.

تمدن جيرفت ، تمدن عصر اوليه برنز در کرمان ايران است که قدمت آن،مطابق با کمترين آمار ، به حدود بيست و شش قرن پيش از ميلاد مسيح (بيش از چهارهزار و سيصد سال پيش) باز مي گردد.   مهمترين مكان هاي اين تمدن عبارت اند از: شهر سوخته ، تپه بمپور ، اسپيدژ ، شهداد ، تل ابليس و تپه يحيي . برخي از اين مكان ها در استان همجوار ، سيستان و بلوچستان ، قرار دارند.

تحقيق در اين تمدن ، طرحي نسبتاً جديد و يک پروژۀ باستان شناسي چندمليتي است که تمدني از پيش ناشناخته را در مجموعه اي از مکانهاي جديداً کشف شده در استانهاي سيستان و بلوچستان و کرمان ، به ويژه تپه کُنارصَندَل ، نزديک جيرفت در ناحيه هليل رود ، آشکار مي سازد. اکنون در اين منطقه ، حداقل دوازده مکان تحت حفاري است که به نظر مي رسد قديمي ترين آنان ، داراي بيش از هفت هزارسال قدمت است .Sir Aurel Stein نخستين باستان شناسي بود كه در اوايل دهه ي 1900 در اين ناحيه تحقيقاتي انجام داد. حداقل 12 مركز در اين ناحيه مورد كاوش باستاني قرار گرفته است كه قديمي ترين آنها به نظر مي رسد قدمتي بيش از 5000 سال داشته باشد. اكتشافات اتفاقي اخير منجر به كاوش هاي غير قانوني و غارت اين مركز باستاني شد. به عقيده سرپرست تيم کاوش در يك كاخ در اين مكان يك نوشته بر روي يك آجر شكسته پيدا شده است كه از قديمي ترين كتيبه يافت شده عيلامي در شوش ،300 سال قديمي تر است.

سازمان میراث فرهنگی دست به آغاز کاوش هایی جدی به سرپرستی دکتر مجید زاده در آن منطقه زد و حدود ده سال پیش چندین فصل کاوش در منطقه صورت گرفت و رفته رفته جوامع علمی رو به سوی جیرفت کردند. طی سومین فصل کاوش در محوطه ی باستانی کنار صندل، به همت دکتر مجید زاده نخستین همایش بین المللی تمدن حوزه‌ی هلیل رود در شهر جیرفت برگزار شد و فرهنگستان هنر نیز دومین همایش را برگزار کرد. در نخستین همایش بیشتر شرکت کنندگان از جامعه‌ی علمی بودند و به قولی تعداد محققان بیش از شرکت کنندگان بود و به دلیل کم بودن شواهد و یافته ها، سخنرانی ها بیشتر بر محور تمدن های همجوار بود. همت بسیار زیاد دکتر مجید زاده و کار شبانه روزی تیم متخصص همراه او به زودی پرده از بسیاری رازها برداشت و حفاری های به نقطه ای هدایت شد که جیرفت سهم بسیار زیادی از تمدن کهن را در دست گرفت. محققین بیشماری از دانشگاه های معتبر جهان همچون پرفسور هالی پیتمن از دانشگاه پنسیلوانیا، پیوتر استنکلر از دانشگاه هاروارد، دکتر ریتا پ. رایت از دانشگاه نیویورک، راجرز ماتیوز از دانشگاه کالج لندن موسسه ی باستان شناسی ،

وندی ماتیوز و بسیاری از محققین دیگر آغاز به نگارش در زمینه‌ی جیرفت کردند. تلاش های دکتر یوسف مجید زاده و همراه همیشگی او محمد رضا میری موجب شد تا اکنون فصلی جدید از تاریخ کهن ایران برای تمامی محققان جهان باز شود. برای من خاطره‌ی آن روزها هرگز محو نخواهد شد و یکی از مهمترین بخش های آرکئوفشن را به تمدن حاشیه هلیل رود اختصاص خواهم داد.

مجلات بسیار معتبر علمی همچون مجله‌ی فرانسوی زبان آرکئولوژی جلد یکی از شماره های خود را به نمایشی از یافته های تمدن جیرفت اختصاص داد، موضوعی که در جامعه‌ی باستان شناسی غوغا بپا کرد و نگاه جهان را به هلیل رود منعطف کرد. مجیدزاده شوالیه‌ی یکه تاز دنیای باستان شد و کاوش های بزرگ در جیرفت پیش رفت. در آینده در معرفی دکتر یوسف مجیدزاده اهتمام بخرج خواهیم داد.

 

بخش عمده ای از مطالعات این بخش از سایت را از کتابهای دکتر مجید زاده اقتباس خواهیم کرد، چرا که بی حضور او کاوش های جیرفت معنایی نخواهد داشت.

مرهشی و فراسوی آن: دورنمای تاریخی تمدن جیرفت

 پیوتر استنکلر | دانشگاه هاروارد

تلخیصی از مقاله‌ی ایشان در مجموعه مقاله های دومین همایش بین المللی تمدن حوزه ی هلیل رود: جیرفت

به کوشش: یوسف مجیدزاده، محمد رضا میری

ناشر: فرهنگستان هنر

  • یادآوری مقدماتی

در مقاله ای که در سال ۱۹۸۲ با موضوع بازسازی فراگیر جغرافیای سیاسی ایران در طول نیمه‌ی دوم هزاره‌ی سوم پیش از میلاد تدوین کردم، یکی از موضوع های سیاسی و فرهنگی مورد بخث مرهشی یا پرشوم نام سرزمینی بود که به ترتیب سومری‌ها و اکدی‌ها به آن داده بودند. منابع به خط میخی اطلاعات فراوانی در مورد مرهشی در اختیار ما قرار می دهد. به ویژه تایید می کند که مرهشی از لحاظ سیاسی، اقتصادی و تجاری مرکزی قدرتمند و مسلط در شرق ایران بوده و از زمان فرمانروایی سارگون اکدی تا دوره‌ی سلسله‌ی بابل قدیم در زمانی به درازای دست کم ۵۰۰ سال با سرزمین بابل ارتباط مستقیم داشت. در مورد موقعیت جغرافیایی مرهشی، اسناد برجای مانده با قاطعیت مشخص می کند که مرهشی در حدفاصل پادشاهی انشان (تل ملیان امروزی) در غرب و سرزمین ملوحا ( تمدن دره‌ی سند) در شرق قرارداشت. بنابراین، با استناد به نتیجه‌ی من در مقاله‌ی یادشده باید جایی در استان کرمان به جستجوی مرهشی پرداخت. متاسفانه، در زمان این پژوهش تصور وجود مجموعه ای باستانی در استان کرمان که بتوان آن را همان مرهشی در نظر گرفت، بسیار دشوار و دور از ذهن بود. علاوه بر شهداد ( که در آن زمان اطلاعات ناچیزی از آن در دست بود)، دو محوطه‌ی دیگر از هزاره‌ی سوم پیش از میلاد یکی تپه یحیی و دیگری تل ابلیس در آن استان شناخته شده بود، اما نخستین آن ها محوطه‌ای بسیار کوچک و دومی تقزیبا به طور کامل تخریب شده بود.

در سالهای بعد فرضیه‌ی من به گونه ای تقریبا گسترده پذیرفته شد –در درجه‌ی نخست در میان زبان شناسان و تاریخ دانان، و نیز در میان باستان شناسان. در میان گروه اخیر می توانم از ایدت پرادا، سی. سی. لامبرگ- کارلوفسکی، ر. مکسول -هیسلوپ، و هولی پیتمن نام ببرم. با وجود این، هنوز شواهد قاطع برای این محل کنونی مرهشی را در استان کرمان بدانیم وجود نداشت، اما اکنون این شواهد با کشفیات اخیر در جیرفت در دست است.  شواهدی که وجود یک مجموعه‌ی شهری عمده متشکل از حدود ۳۰۰ محوطه‌ی متعلق به هزاره‌ی سوم در دره‌ی رود هلیل را به اثبات می رساند و از میان آنها کنار صندل آشکارا مهمترین است.

دیدگاهتان را بنویسید